महागांव तालुक्यात शिक्षणाचा बाजार

 वर्गात अर्धवट धडे, ट्युशनमध्ये पूर्ण पॅकेज? शिक्षक की व्यापारी?— पालकांचा संतप्त सवाल गरीबांच्या मुलांच्या शिक्षणावर दुहेरी आर्थिक कुरघोडी; शिक्षण विभाग मात्र गाढ झोपेत शाळेत उपस्थिती औपचारिक, खरी शिकवणी खासगी क्लासमध्येच सुरू असल्याची चर्चा

दवंडी वार्तापत्र प्रतिनिधी महागांव विवेक नरवाडे 

महागांव :“शिक्षण हे मंदिर आहे,” असे आपण आजही म्हणतो; पण महागांव तालुक्यातील काही शाळांमध्ये हे मंदिर हळूहळू ‘व्यवसाय केंद्रात’ बदलत चालल्याची गंभीर चर्चा आता गावागावांत सुरू झाली आहे. वर्गखोल्यांतील फळे अजून धूळ खात उभी आहेत, पण खासगी ट्युशनच्या बोर्डांवर मात्र दिवे झगमगत आहेत. शाळेच्या वेळेत अर्धवट अध्यापन आणि संध्याकाळी ट्युशनमध्ये त्याच धड्यांचा ‘स्पेशल क्लास’ — या प्रकारामुळे पालकांच्या संतापाचा बांध फुटू लागला आहे.

महागांव तालुका आधीच शैक्षणिक व आर्थिकदृष्ट्या मागासलेला मानला जातो. अनेक कुटुंबे शेतीमजुरी, किरकोळ व्यवसाय किंवा हंगामी कामांवर उदरनिर्वाह करतात. अशा परिस्थितीत मुलांना शिकवण्यासाठी पालक जीव तोडून मेहनत करतात. मात्र आता शाळेची फी, वह्या-पुस्तके, गणवेश यांच्यासोबत ट्युशनच्या नावाने हजारो रुपयांचा अतिरिक्त बोजा त्यांच्या खांद्यावर टाकला जात असल्याने सामान्य कुटुंब अक्षरशः भरडले जात आहे.

गावोगाव आता एक नवीन वाक्य ऐकू येत आहे —

“शाळेत फक्त हजेरी, खरी शिकवणी ट्युशनमध्येच!”

यामागचे वास्तव अधिक धक्कादायक असल्याचे पालक सांगत आहेत. काही शिक्षक शाळेत धडे केवळ वरवर शिकवतात, महत्त्वाचे प्रश्न, परीक्षा तयारी, सराव पेपर किंवा अवघड भाग मात्र खासगी शिकवणीमध्ये सविस्तर शिकवले जातात, असा आरोप होत आहे. परिणामी ट्युशनला न जाणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास कमी होत असून ते मागे पडत असल्याची भावना निर्माण झाली आहे.

विशेष म्हणजे, काही ठिकाणी विद्यार्थ्यांना अप्रत्यक्ष दबाव टाकून ट्युशनला बोलावले जात असल्याच्या चर्चा रंगू लागल्या आहेत. “ट्युशनला येणार असेल तरच चांगले मार्गदर्शन मिळेल,” असा सूचक संदेश विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवला जात असल्याचे पालक सांगत आहेत. त्यामुळे अनेक गरीब कुटुंबांनी कर्ज काढून मुलांना ट्युशनला पाठवण्यास सुरुवात केली आहे.

एका पालकाने संतप्त प्रतिक्रिया देताना सांगितले,

“शाळेत शिक्षक म्हणतात वेळ कमी आहे… पण संध्याकाळी त्याच शिक्षकांकडे दोन-दोन तासांचा क्लास असतो. मग प्रश्न पडतो, खरी शाळा कोणती?”

ही परिस्थिती केवळ आर्थिक शोषणापुरती मर्यादित नाही, तर शिक्षण व्यवस्थेच्या नैतिकतेवरही मोठे प्रश्नचिन्ह उभे करत आहे. शिक्षक हा समाजातील आदर्श मानला जातो. विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याला दिशा देणारा माणूस जेव्हा शिक्षणालाच ‘पॅकेज’ बनवतो, तेव्हा समाजातील विश्वास डळमळू लागतो.

महागांवातील काही गावांमध्ये तर परिस्थिती इतकी गंभीर झाल्याचे बोलले जात आहे की, शाळेतील उपस्थितीपेक्षा ट्युशनमधील उपस्थितीला अधिक महत्त्व दिले जाते. परीक्षा जवळ आल्या की ट्युशनचे तास वाढतात, फी वाढते आणि पालकांची धावपळ सुरू होते. शिक्षणाच्या नावाखाली चाललेल्या या स्पर्धेत गरीब विद्यार्थ्यांचे भविष्य चिरडले जात असल्याची भावना निर्माण झाली आहे.

ग्रामीण भागातील वास्तव अधिक कठीण आहे. काही विद्यार्थ्यांना सकाळी घरची कामे करून शाळेत जावे लागते. संध्याकाळी पुन्हा शेती, जनावरे किंवा मजुरीची कामे असतात. अशा मुलांना महागड्या ट्युशनला जाणे शक्य नसते. परिणामी वर्गातच पूर्ण शिक्षण न मिळाल्याने ते नकळत मागे पडतात. यामुळे शिक्षणातील विषमता अधिक तीव्र होत असल्याची चिंता व्यक्त केली जात आहे.

दरम्यान, अनेक पालकांनी शिक्षण विभागाकडे तक्रारी करण्यास सुरुवात केली आहे. शाळेतील अध्यापनाकडे दुर्लक्ष करून खासगी शिकवणीवर भर देणाऱ्या शिक्षकांची चौकशी व्हावी, अशी मागणी आता जोर धरू लागली आहे. “शासकीय पगार घेऊन खासगी कमाईवर भर देणे योग्य आहे का?” असा प्रश्न आता उघडपणे विचारला जात आहे.

महागांव पंचायत समितीच्या शिक्षण विभागावरही टीका होत आहे. तालुक्यात अनेक ठिकाणी नियमबाह्य पद्धतीने शिकवणी केंद्रे सुरू असल्याचे बोलले जाते; मात्र त्यांच्यावर कोणतीही प्रभावी कारवाई होताना दिसत नाही. परिणामी “शिक्षण विभागाचेही डोळेझाक धोरण सुरू आहे का?” असा सवाल उपस्थित केला जात आहे.

काही सामाजिक कार्यकर्त्यांनी या प्रश्नाला “ग्रामीण शिक्षणातील अदृश्य भ्रष्टाचार” असे संबोधले आहे. त्यांच्या मते, हा पैसा थेट सरकारी तिजोरीतून जात नाही; पण विद्यार्थ्यांच्या भविष्यावर होणारा परिणाम अधिक धोकादायक आहे. वर्गात जाणूनबुजून अपूर्ण अध्यापन करून विद्यार्थ्यांना खासगी क्लासकडे ढकलणे म्हणजे शिक्षणाच्या मूलभूत तत्त्वालाच हरताळ फासण्यासारखे आहे.

महागाव तालुक्यातील अनेक गावांमध्ये आता पालक संघटना सक्रिय होत आहेत. “शाळा म्हणजे ज्ञान देण्याचे ठिकाण की ट्युशनसाठी ग्राहक तयार करण्याचे केंद्र?” असा थेट सवाल उपस्थित केला जात आहे. काही पालकांनी तर शिक्षण विभागाने तातडीने विशेष तपासणी मोहीम राबवावी, अशी मागणी केली आहे.

विशेष म्हणजे, काही शिक्षकांकडे स्वतःच्या नावाने किंवा नातेवाईकांच्या नावाने शिकवणी केंद्रे सुरू असल्याची चर्चा आहे. दिवसाभरात शाळा आणि रात्री क्लासेस असा ‘डबल व्यवसाय’ सुरू असल्याने विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्तेपेक्षा आर्थिक गणितांना अधिक महत्त्व दिले जात असल्याचा आरोप होत आहे.

गेल्या काही वर्षांत ग्रामीण भागात खासगी शिकवण्यांचे प्रमाण झपाट्याने वाढले आहे. पूर्वी फक्त दहावी-बारावीपुरती मर्यादित असलेली ट्युशन संस्कृती आता पाचवी-सहावीपर्यंत पोहोचली आहे. काही पालक तर “ट्युशनशिवाय मुलगा पासच होणार नाही,” या मानसिक दबावाखाली जगत आहेत. ही परिस्थिती शिक्षण व्यवस्थेसाठी धोक्याची घंटा मानली जात आहे.

महागाव तालुक्यातील काही शिक्षक मात्र या आरोपांना नाकारत आहेत. “विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्तेसाठी अतिरिक्त मार्गदर्शन आवश्यक असते,” असा दावा काही शिक्षकांकडून केला जात आहे. मात्र प्रश्न असा उपस्थित होतो की, जर शाळेतील अध्यापन दर्जेदार असेल तर अतिरिक्त शिकवणीची गरज इतकी मोठ्या प्रमाणात का निर्माण होते?

दरम्यान, सामाजिक संघटना व पालक संघटनांनी शिक्षण विभागाला इशारा दिला आहे. नियमबाह्य शिकवणी केंद्रांवर कारवाई न झाल्यास आंदोलन छेडले जाईल, असा इशारा देण्यात आला आहे. काहींनी तर जिल्हा परिषद शिक्षण विभागाने गुप्त चौकशी करून प्रत्यक्ष स्थिती तपासावी, अशी मागणी केली आहे.

आज शिक्षण ही केवळ परीक्षा पास होण्याची प्रक्रिया राहिलेली नाही; ती समाजाच्या भविष्याची पायाभरणी आहे. पण जर त्या पायाभरणीतच पैशांचा मळ साचू लागला, तर पुढील पिढी कोणत्या मूल्यांवर उभी राहणार, हा प्रश्न अधिक गंभीर ठरतो.

महागाव तालुक्यातील परिस्थिती आता केवळ “ट्युशन” या शब्दापुरती मर्यादित राहिलेली नाही; ती शिक्षणाच्या आत्म्याशी संबंधित बनली आहे. गावोगाव पालकांच्या डोळ्यांत एकच प्रश्न दिसतो —

“आमच्या मुलांना ज्ञान मिळतंय की बाजारात विकलं जातंय?”

आता तरी शिक्षण विभाग जागा होणार का?

शाळांमधील अध्यापनाची गुणवत्ता तपासली जाणार का?

नियमबाह्य ट्युशन संस्कृतीवर लगाम बसणार का?

की गरीब पालकांच्या खिशावरचा हा ‘शैक्षणिक दरोडा’ असाच सुरू राहणार?