नळातून पाणी की आजार?

माळवागदमध्ये दूषित पाणीपुरवठ्याने नागरिक हैराण; पावसाळ्यापूर्वीच आरोग्याचा गंभीर प्रश्न ऐरणीवर

दवंडी वार्तापत्र महागांव प्रतिनिधी : विवेक नरवाडे

महागांव तालुक्यात अजून पावसाळ्याचे ढग पूर्णपणे जमलेले नसतानाच माळवागद ग्रामपंचायत हद्दीत पाणीपुरवठ्याचा प्रश्न धोकादायक वळणावर पोहोचला आहे. गावातील नागरिकांना नळातून स्वच्छ पाण्याऐवजी गटारीच्या पाण्यासारखे दूषित आणि दुर्गंधीयुक्त पाणी मिळत असल्याने संतापाची लाट उसळली आहे. कर भरतो शुद्ध पाण्यासाठी; पण नळातून येते आजारांची धार, अशी संतप्त प्रतिक्रिया ग्रामस्थ व्यक्त करत आहेत.

गावातील अनेक भागांमध्ये पाणीपुरवठा अनियमित होत असून, जे पाणी येते तेही पिण्यायोग्य नसल्याचा आरोप नागरिकांनी केला आहे. विशेषतः लक्ष्मण देवसिंग पवार यांच्या घरच्या नळाला आलेल्या काळसर, दुर्गंधीयुक्त पाण्यामुळे ग्रामस्थांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले. पाण्यात गाळ, शेवाळ आणि गटारीतील पाण्यासारखा वास येत असल्याने हे पाणी पिणे तर दूरच, वापरणेदेखील धोकादायक ठरत असल्याचे नागरिक सांगत आहेत.

गावकऱ्यांच्या मते, ग्रामपंचायत नियमित कर वसूल करते; मात्र मूलभूत सुविधा देण्यात पूर्णपणे अपयशी ठरत आहे. घरपट्टी, पाणीपट्टी वेळेवर भरतो; पण बदल्यात मिळते दूषित पाणी आणि आजार, असा आरोप ग्रामस्थांनी केला आहे.

सध्या गावात किडनीसंबंधी आजारांचे प्रमाण वाढल्याचा गंभीर दावा स्थानिक नागरिकांकडून केला जात आहे. काही नागरिकांनी सांगितले की, दूषित पाण्यामुळे अनेकांना दीर्घकालीन आजार जडले असून काही मृत्यूही झाल्याची चर्चा गावात आहे. अधिकृत आकडेवारी काहीही सांगत असली, तरी गावकऱ्यांच्या चेहऱ्यावर दिसणारी भीती आणि संताप प्रशासनासाठी धोक्याची घंटा मानली जात आहे.

गावातील रस्त्यांची अवस्था तर आणखी भीषण झाली आहे. ठिकठिकाणी खड्डे पडलेले, त्यात साचलेले सांडपाणी आणि त्यातून निर्माण होणारी दुर्गंधी यामुळे रस्त्यांना अक्षरशः नाल्याचे स्वरूप आले आहे. पावसाळा सुरू होण्यापूर्वीच अशी अवस्था असेल, तर मुसळधार पावसात परिस्थिती किती गंभीर बनेल, याची चिंता ग्रामस्थ व्यक्त करत आहेत.

स्थानिकांच्या म्हणण्यानुसार, अनेक ठिकाणी रस्त्याखालील पाईपलाईन फुटलेल्या अवस्थेत आहे. खड्ड्यांमध्ये साचलेले सांडपाणी आणि गटारातील घाण पाईपलाईनमध्ये मिसळत असल्याने नळातून दूषित पाणी येत असल्याचा अंदाज व्यक्त केला जात आहे. ग्रामस्थांनी अनेकदा ग्रामपंचायतीकडे तक्रारी केल्या; मात्र केवळ पाहणी आणि आश्वासनांपलीकडे कोणतीही ठोस कार्यवाही झालेली नाही.

या संपूर्ण प्रकरणामुळे ग्रामपंचायतीच्या कारभारावर गंभीर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. अनियमित पाणीपुरवठा, खड्डेमय रस्ते, बंद पडलेल्या नाल्या आणि आरोग्याच्या वाढत्या समस्या यामुळे ग्रामस्थांमध्ये पदाधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांविरोधात तीव्र नाराजी आहे. गाव विकासाच्या नावाने निधी येतो तरी जातो कुठे? असा सवाल आता उघडपणे विचारला जात आहे.

सामाजिक कार्यकर्ते पृथ्वीराज चव्हाण यांनी यापूर्वीही ग्रामपंचायतीतील विविध गैरव्यवहार आणि समस्यांबाबत जिल्हा प्रशासनाकडे तक्रारी दाखल केल्या होत्या. खड्डेमय रस्ते, दूषित पाणीपुरवठा, नाल्यांची दुर्दशा आणि आरोग्य उपकेंद्रातील गैरसोयी याबाबत त्यांनी सातत्याने आवाज उठवला. मात्र, प्रशासनाने या तक्रारींकडे गांभीर्याने लक्ष दिले नाही, असा आरोप त्यांनी केला आहे.

जिल्हा प्रशासन आणि पंचायत समितीचे अधिकारी कारवाई टाळून भ्रष्टाचाराला खतपाणी घालत आहेत, असा थेट आरोप पृथ्वीराज चव्हाण यांनी केला. त्यांच्या मते, ग्रामस्थांच्या आरोग्याशी खेळ सुरू असताना प्रशासन फक्त कागदी अहवालांमध्ये व्यस्त आहे.

त्यांनी प्रशासनाला इशारा देत स्पष्ट केले की, शुद्ध पाणीपुरवठा, आरोग्य उपकेंद्र आणि रस्त्यांचे प्रश्न तातडीने मार्गी न लागल्यास कायदेशीर मार्गाने बेमुदत आमरण उपोषण करण्यात येईल. ग्रामपंचायतीचे साधे प्रश्न जर जिल्हा प्रशासन सोडवू शकत नसेल, तर आम्ही थेट मंत्रालयासमोर जनआंदोलन उभे करू.

गावकऱ्यांच्या मते, पाणीपुरवठा हा केवळ सुविधा नसून जगण्याचा मूलभूत अधिकार आहे. पण माळवागदमध्ये नागरिकांना सुरक्षित पिण्याचे पाणी मिळत नसल्याने त्यांच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम होत आहेत. महिलांना पाणी साठवताना दुर्गंधीयुक्त पाणी वेगळे काढावे लागते, तर लहान मुलांच्या आरोग्याबाबत पालक चिंतेत आहेत.

आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, दूषित पाण्यामुळे पोटाचे विकार, कावीळ, टायफॉईड, मूत्रपिंडाचे आजार आणि त्वचारोग वाढू शकतात. त्यामुळे अशा प्रकारच्या तक्रारींकडे तातडीने लक्ष देणे आवश्यक आहे. मात्र, माळवागदमध्ये परिस्थिती उलट दिसत आहे. समस्या वाढत आहेत आणि उपाययोजना मात्र कागदांवरच अडकलेल्या आहेत.

ग्रामस्थांनी आता प्रशासनाकडे काही ठोस मागण्या केल्या आहेत. गावातील संपूर्ण पाईपलाईनची तपासणी करावी, फुटलेल्या लाईन तातडीने बदलाव्यात, नियमित क्लोरिनेशन करावे, रस्त्यांवरील सांडपाणी व्यवस्थापन सुधारावे आणि दूषित पाण्याची प्रयोगशाळेत तपासणी करून अहवाल जाहीर करावा, अशी मागणी होत आहे.

पावसाळा जवळ येत असताना ही परिस्थिती अधिकच गंभीर होण्याची शक्यता आहे. कारण पावसाचे पाणी गटारांमध्ये मिसळून पुन्हा पाईपलाईनमध्ये शिरल्यास संसर्गजन्य रोगांचा उद्रेक होऊ शकतो. त्यामुळे प्रशासनाने वेळीच जागे होणे गरजेचे आहे.

आज माळवागदमध्ये प्रश्न फक्त पाण्याचा नाही; तर तो ग्रामस्थांच्या आरोग्याचा, प्रशासनाच्या जबाबदारीचा आणि ग्रामीण विकासाच्या वास्तवाचा आहे. गावकऱ्यांना आता आश्वासनांची नव्हे, तर प्रत्यक्ष कामांची अपेक्षा आहे. अन्यथा दूषित पाण्याविरोधातील हा रोष येत्या काळात तीव्र आंदोलनाचे रूप घेण्याची चिन्हे स्पष्ट दिसत आहेत.